2017 Ceza Finansmanı Yasası ile HMRC’ye verilen yetkilerin etkili bir şekilde uygulanmadığı eleştirileri yapılıyor.

Vergi ve Gümrük Dairesi HMRC, şirketlerin ödemekle yükümlü oldukları kurumlar vergisini kaçırmayı engellemek amacıyla altı yıl önce çıkarılan yasa kapsamında tek bir şirkete bile ceza kesmedi. HMRC’nin cezai yaptırım yetkilerini kullanmayarak kurumlar vergisi kaçakçılığına karşı caydırıcılığını zayıflattığı uyarısı yapılıyor.

2017 Ceza Finansmanı Yasası, vergi kaçakçılığına olanak sağlayan işletmelerin kovuşturulmasını kolaylaştırmış, şirketlere kesin sorumluluk getirmişti. Yasa kapsamında şirket cezai bir suçlamadan kaçınmak için kabahati bilmediğini iddia edemiyor ve mahkûmiyet için savcıların kasıt kanıtlaması gerekmiyor. Ancak şirketler, vergi kaçırmaya karşı makul prosedürlere sahiplerse cezadan kaçınabiliyor.

Nisan 2016’da, şirketlerin ve zenginlerin vergi cennetlerinden nasıl faydalandığını ortaya koyan Panama Belgeleri’nin sızdırılmasına cevaben, dönemin başbakanı David Cameron “Mevcut mevzuat uyarınca vergi kaçakçılığına yardımcı olan bir şirketi kovuşturmak zor. Ama biz bunu değiştireceğiz” diyerek yeni düzenleme için ilk adımları atmıştı.

Ancak eleştirmenler, tek bir şirkete bile suçlama yöneltilmemesinin, mevzuat üzerinde ciddi şüpheler yarattığını söylüyor. Tax Policy Associates’in kurucusu Dan Neidle, “Hiç kullanmadığınız bir caydırıcı unsur, caydırıcı değildir. Elinizdeki cezai araçları kullanmazsanız, hileyi kaçırmış olursunuz” dedi.

HMRC’den bir sözcü ise amacın, kuruluşları vergi kaçakçılığını durdurmak için önleyici tedbirler almaya teşvik etmek olduğunu ve bunu başardıklarını söyledi. Şu anda yürütülen 11 soruşturma olduğunu ve 24 olası vakayı daha incelediğini, daha önce incelenen 94 dosyanın ise reddedildiğini bildirdi.

Yolsuzlukla mücadele ve sorumlu vergi konusundaki karma komisyonun başkanı Milletvekili Margaret Hodge, “Hayat pahalılığı krizinin tam ortasındayız ve vergi kaçakçılığı her yıl ekonomimize milyarlarca dolara mal oluyor. Bu nedenle HMRC’nin vergi kaçakçılığına yol açan tek bir kişi hakkında bile dava açmamış olması dehşet verici” dedi. Hodge, bu durumda yasanın “kağıttan kaplan” işlevi gördüğünü söyledi.

TaxJustice UK direktörü Robert Palmer’a göre HMRC, vergi kaçırma nedeniyle kaybedilen paranın kovuşturma yerine sivil uzlaşma yoluyla telafi edilmesine öncelik veriyor. Palmer bu duruma gerekçe olarak da zengin ve güçlü rakiplere karşı dava açmanın riskli ve maliyetli olduğunu öne sürüyor.

Kurumlar vergisi, kârı 50 bin sterlinin altında olan şirketler için %19, kârı 250 bin sterlinin üzerinde olanlar için %25 oranında uygulanıyor. Aradaki dilimler içinse kademeli artış söz konusu.

Zenginlerin vergiden kaçınmak için servetlerini vergi cenneti olarak bilinen yerlerde ‘off-shore’ hesaplarda saklamak da dahil olmak üzere birçok yönteme başvurduğu bilinen bir şey. Emekçilerin ödediği gelir vergisi ise ücretleri ellerine geçmeden önce kaynağında kesiliyor, yani vergi kaçırma gibi bir durum söz konusu olmuyor. Emekçiler ayrıca sınırlı gelirlerine oransal olarak katma değer vergisi (VAT), petrol, içki ve sigara gibi ürünlere uygulanan diğer vergilerin yükünü daha fazla üstleniyor.

HMRC’de vergi yolsuzluklarını takip etmek üzere çalışan insan sayısı, sosyal yardım ödeneklerini düzenleyen Çalışma ve Emeklilik Bakanlığı (DWP) bünyesinde çalışan ve sosyal yardım alanların kriterlere uyup uymadığını tespitle görevlendirilenlerin sayısından çok daha az.

2022/23 mali yılı itibarıyla Britanya’nın toplam vergi gelirleri 1 trilyon 27 milyar sterlin oldu. Bunun içinde ilk dört sırada şu vergiler yer aldı: Bireysel kazanca uygulanan gelir vergisi 250 milyar, sigorta primi (NationalInsuranceContribution) 178 milyar, VAT 162 milyar ve kurumlar vergisi 86 milyar sterlin.

Joseph Rowntree Foundation (JRF) adlı kuruluşun son raporuna göre, Britanya’da 14,4 milyon insan yoksulluk içinde yaşıyor. Yoksulluktan kurtulmak son 20 yılda çok daha zorlaştı.

Britanya’da yoksulluk araştırmalarıyla bilinen Joseph Rowntree Foundation (JRF), artan hayat pahalılığı nedeniyle 2021-22’de yoksulluk sınırının altında gelire sahip olanların sayısının bir milyon artarak 14,4 milyona yükseldiğini ortaya koydu. Vakıf, bunların 6 milyonunun ‘derin yoksulluk’ içinde yaşadığını ve yoksulluktan kurtulmaları için gelirlerinin iki katından fazla artması gerektiğini söylüyor.

2024 yılı raporunu yayınlayan kuruluş, yoksulluktan kurtulmanın son 20 yılda önemli ölçüde zorlaştığını ve 2010 yılından bu yana, Muhafazakâr Parti hükümetleri döneminde, yoksullukla mücadelede ilerleme kaydedilmediğini vurguladı.

Raporda, enerji faturaları ve temel ihtiyaç maddelerinin fiyatlarının hızla artmasıyla 2021-22’de Britanya’da nüfusun %22’sinin yoksulluk içinde olduğu; bunun 4,2 milyonu çocuk ve 2,1 milyonu emekli olmak üzere toplam 14,4 milyon kişiye denk geldiği belirtiliyor.

Konut giderlerinden sonra medyan gelirin %60’ının altında gelire sahip bir hanede yaşayan insanlar yoksulluk sınırının altında kabul ediliyor.14 yaşından küçük iki çocuklu bir çift için yoksulluk sınırı 21.900 sterlin olarak kabul edilirken, 14.600 sterlinin altındaki gelir ‘derin yoksulluk’ olarak tanımlanıyor. Rapora göre her 10 çocuktan 3’ü yoksulluk içinde yaşıyor: 2020- 21 döneminde çocukların yüzde 27’si yoksulluk içindeyken, bu oran 2021-22’de yüzde 29’a yükseldi. Tek ebeveynli ailelerde yaşayan çocukların yüzde 44’ü yoksulluk içinde.

Son verilerin analizi, yoksulluk içindeki ortalama bir kişinin, yoksulluk sınırının %29 altında bir gelire sahip olduğunu ve 1990’ların ortalarında %23 olan farkın arttığını gösteriyor. Derin yoksulluk içindeki insanların ortalama geliri ise yoksulluk sınırının %59 altında.

14 yaşın altında iki çocuğu olan yoksul bir ortalama çiftin, yoksulluk sınırına ulaşmak için yılda 6.200 sterlin ek gelire, derin yoksulluk içinde olan bir çiftin ise yoksulluk sınırına ulaşabilmesi için 12.800 sterlin ek gelire ihtiyacı var.

Rapor, yoksulluğun 1980’lerde Margaret Thatcher döneminde hızla arttığını, 1990’ların ortalarında tüm nüfusun yaklaşık dörtte birine ulaştığını ve o zamandan bu yana yüksek seyrettiğini belirtiyor. Bu, Thatcher’ın neoliberal politikaları hayata geçirdiği, özelleştirmeleri hızlandırıp sosyal devleti küçülttüğü döneme denk geliyor. 1997’deTonyBlair’in İşçi Partisi yönetiminin ilk yarısında düşen yoksulluğun 2005’ten sonra tekrar yükselmeye başladığı vurgulanıyor.

Muhafazakârların 2010 yılında yeniden iktidara gelmesinden bu yana yoksulluğun neredeyse hiç değişmediğini belirten rapora göre, o tarihten bu yana her yıl yoksulluk oranı %20 ila %22 arasında seyrediyor. JRF’nin CEO’su Paul Kissack, “Son yirmi yılda yoksulluğun daha da derinleştiğini ve giderek daha fazla ailenin yoksulluk sınırının altına düştüğünü gördük” dedi ve ekledi:

“Gıda bankalarının kullanımındaki artıştan evsiz ailelerin sayısındaki artışa kadar, yoksulluk belirtilerinin etrafımızı sarması şaşırtıcı değil. Bu büyük bir sosyal başarısızlık, hem ahlaki hem de mali bir sorumsuzluktur. NHS gibi kamu hizmetleri üzerindeki baskıları arttırırken, zorluk içinde yaşayanların onuruna hakarettir. Bu değişebilecek ve değişmesi gereken bir durum.”

Raporda, bunun için siyasi partilerin sorunu acilen ele alması gerektiği vurgulanıyor. Ancak iktidarı ve muhalefeti ile bu değişimi sağlayacak siyasi iradenin olmadığı, tercihlerin yoksullar ve emekçiler lehine değil, büyük sermayenin karlarını artırması yönünde kullanıldığı görülüyor. Ayrıca ekonomik veriler de iç açıcı bir tablo sunmuyor: Britanya’nın 2023 yılı büyüme oranının sıfıra yakın olması, bu yıl ise iyimser bir tahminle yüzde 0,9 civarında büyüme kaydetmesi bekleniyor.